Piecza zastępcza to forma opieki nad dzieckiem. Ustanawia się ją, gdy rodzice biologiczni nie są w stanie odpowiednio zająć swoim potomstwem. Nierzadko chodzi o problemy z przemocą i uzależnieniami, ale również o trudne sytuacje życiowe, takie jak choroba, różnego rodzaju upośledzenia, niezaradność życiowa, porzucenie dziecka, a nawet śmierć rodziców.
Piecza zastępcza jest zatem zapewnieniem dziecku opieki i wychowania przez osoby inne niż biologiczni rodzice. Z punktu widzenia wychowania dziecka, najlepszą formą pieczy jest rodzinna piecza zastępcza. Opiekunami dziecka mogą w niej zostać dziadkowie, rodzeństwo, osoby znajome, ale także zupełnie obcy ludzie, którzy mają chęć i możliwość pomocy. Podopieczny zamieszkuje wówczas w ich domu, gdzie ma szansę na dojrzewanie w stabilnym środowisku rodzinnym. Jeśli jednak nie ma możliwości umieszczenia dziecka w rodzinie zastępczej, trafia ono do tak zwanej pieczy instytucjonalnej, czyli placówki opiekuńczo-wychowawczej.
Rodzina zastępcza jest częścią szerszego systemu na rzecz pomocy dziecku i jego rodzinie. System ten tworzy zarówno rodzina zastępcza, rodzinny dom dziecka, placówki instytucjonalnej pieczy zastępczej, organizator rodzinnej pieczy zastępczej, koordynator rodzinnej pieczy zastępczej, jak i rodzina biologiczna oraz asystent rodziny, a także sąd decydujący o losie dziecka, kurator oraz inne instytucje świadczące pomoc na rzecz dziecka i rodziny w kryzysie (organizacje pozarządowe, powiatowe centra pomocy rodzinie, ośrodki pomocy społecznej).
Wymagania w stosunku do osób tworzących rodzinę zastępczą lub rodzinny dom dziecka reguluje artykuł 42 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej.
Typy rodzin zastępczych:
1. Rodzina zastępcza spokrewniona
Rodzinę zastępczą spokrewnioną mogą stworzyć osoby najbliższe dziecku, czyli dziadkowie, pradziadkowie lub starsze rodzeństwo. Kandydaci na spokrewnioną rodzinę zastępczą przechodzą skróconą procedurę kwalifikacji – nie obowiązuje ich szkolenie dla rodziców zastępczych (mogą jednak korzystać z innych szkoleń oferowanych przez organizatora rodzinnej pieczy zastępczej). Osoby tworzące rodzinę zastępczą spokrewnioną otrzymują środki na utrzymanie dziecka, świadczenia przysługujące rodzinom naturalnym, a także mają prawo do innych świadczeń fakultatywnych (np. dofinansowanie do wypoczynku dziecka, pokrycie kosztów związanych z wystąpieniem zdarzeń losowych i in.)
2. Rodzina zastępcza niezawodowa
Pieczę zastępczą niezawodową tworzą zazwyczaj dalsi krewni dziecka (wujostwo, kuzynostwo) lub znajomi rodziny. Zdarza się też, że są to osoby zupełnie obce, które chcą dać dom dziecku, ale przy tym nie chcą rezygnować ze swojej pracy zawodowej. W takiej formie pieczy może przebywać maksymalnie troje podopiecznych jednocześnie, chyba że mamy do czynienia z rodzeństwem - wtedy liczba ta bywa wyższa. Osoby tworzące niezawodową rodzinę zastępczą otrzymują środki na utrzymanie dziecka, świadczenia przysługujące rodzinom naturalnym, a także mają prawo do innych świadczeń fakultatywnych (np. dofinansowanie do wypoczynku dziecka, pokrycie kosztów związanych z wystąpieniem zdarzeń losowych i in.)
3. Rodzina zastępcza zawodowa
Zakładane rodziny przyjmują podopiecznych nie posiadających w swoim środowisku nikogo, kto mógłby się nimi zająć. W rodzinach zawodowych jeden z opiekunów zostaje zatrudniony przez organizatora rodzinnej pieczy zastępczej. W zamian za swoją pracę otrzymuje on umowę, wynagrodzenie oraz środki na utrzymanie każdego z dzieci. Rodzina otrzymuje też środki przysługujące rodzinom naturalnym, ma także prawo do innych świadczeń fakultatywnych (np. dofinansowanie do wypoczynku dziecka, pokrycie kosztów związanych
z wystąpieniem zdarzeń losowych i in.)
WSPÓŁFINASOWANIE PRZEZ GMINĘ POBYTU DZIECKA W PIECZY ZASTĘPCZEJ
W przypadku umieszczenia dziecka w rodzinie zastępczej albo rodzinnym domu dziecka gmina właściwa ze względu na miejsce zamieszkania dziecka przed umieszczeniem go po raz pierwszy w pieczy zastępczej ponosi odpowiednio wydatki, o których mowa w ust. 1 pkt 1, w wysokości:
1) 10% wydatków na opiekę i wychowanie dziecka – w pierwszym roku pobytu dziecka
w pieczy zastępczej;
2) 30% wydatków na opiekę i wychowanie dziecka – w drugim roku pobytu dziecka w pieczy zastępczej;
3) 50% wydatków na opiekę i wychowanie dziecka – w trzecim roku i następnych latach pobytu dziecka w pieczy zastępczej.
W przypadku umieszczenia dziecka w placówce opiekuńczo-wychowawczej, regionalnej placówce opiekuńczo-terapeutycznej albo interwencyjnym ośrodku preadopcyjnym gmina właściwa ze względu na miejsce zamieszkania dziecka przed umieszczeniem go po raz pierwszy w pieczy zastępczej ponosi odpowiednio wydatki, o których mowa w ust. 1 pkt 2,
w wysokości:
1) 10% w pierwszym roku pobytu dziecka w pieczy zastępczej,
2) 30% w drugim roku pobytu dziecka w pieczy zastępczej,
3) 50% w trzecim roku i następnych latach pobytu dziecka w pieczy zastępczej – średnich miesięcznych wydatków przeznaczonych na utrzymanie dziecka w placówce opiekuńczo-wychowawczej, regionalnej placówce opiekuńczo-terapeutycznej albo interwencyjnym ośrodku preadopcyjnym.
Przepisów powyższych nie stosuje się w przypadku gdy dziecko zostało umieszczone w pieczy zastępczej przed dniem 1 stycznia 2012 r.
